งานวิจัยไทบ้าน

  • warning: array_map(): Argument #2 should be an array in /home/greenwor/domains/greenworld.or.th/public_html/web/modules/system/system.module on line 1050.
  • warning: array_keys() expects parameter 1 to be array, null given in /home/greenwor/domains/greenworld.or.th/public_html/web/includes/theme.inc on line 1845.
  • warning: Invalid argument supplied for foreach() in /home/greenwor/domains/greenworld.or.th/public_html/web/includes/theme.inc on line 1845.

เรื่อง  ศศิวิมล ปัญจมาพิรมย์

“ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ของวิศวกรรมทั้งหลายพูดถึงแต่เรื่องเทคนิคการก่อสร้างอย่างเดียว ไม่เข้าใจถึงความละเอียดของระบบนิเวศ สังคมและชุมชน ถ้าเป็นงานวิจัยไทบ้านจะพูดครอบคลุมทุกเรื่อง ที่สำคัญคือเรื่องระบบนิเวศซึ่งคนที่รู้ดีที่สุดก็คือชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่” 

…คำพูดของ วนิดา ตันติวิทยาพิทักษ์ ที่ปรึกษาสมัชชาคนจน ผู้ร่วมต่อสู้กับชาวบ้านปากมูนมาโดยตลอดในเรื่องผลกระทบที่เกิดจากการปิด-เปิดเขื่อนปากมูล

เมื่อทุกวันนี้การวิจัยเหมือนจะมีอิทธิพลต่อความคิด การตัดสินใจ เป็นเหมือนสิ่งชี้ชะตาหลายๆ สิ่ง หลายๆ อย่างในสังคม โดยเฉพาะเรื่องเชิงนโยบาย ซึ่งงานวิจัยส่วนใหญ่ก็มักมาจากนักวิชาการผู้ทรงคุณวุฒิที่บางครั้งก็ไม่ได้วิเคราะห์และตั้งอยู่บนความเป็นจริงที่จะนำไปสู่ความเป็นธรรมต่อทุกฝ่าย…ทำให้การวิจัยที่ควรจะสร้างสรรค์กลับมาทำร้ายซ้ำเติมประชาชนที่ต้องรับผลกระทบจากนโยบายที่ถูกตัดสินด้วยงานวิจัยชิ้นนั้น 

หากแต่มีงานวิจัยอยู่รูปแบบหนึ่งซึ่งถือเป็นการเปลี่ยนแปลงขนบแบบเดิมๆ ของการเรียนรู้ นั่นคือการมอบตำแหน่งนักวิจัยให้แก่ชาวบ้านและให้นักวิชาการสลับมาเป็นผู้ช่วยแทน ...งานวิจัยรูปแบบนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อมีการวิจัยผลกระทบเรื่องการปิด-เปิดเขื่อนปากมูลของชาวบ้าน โดยชื่อที่ตั้งขึ้นเองอย่างเรียบง่าย จริงใจว่า “งานวิจัยไทบ้าน”

งานวิจัยไทบ้าน (ไทบ้าน เป็นภาษาอีสาน หมายถึง ชาวบ้าน) เป็นความหมายของการวิจัยเพื่อรับใช้สังคม แนวคิดของงานวิจัยไทบ้านเป็นผลของความพยายามที่จะให้งานวิจัยสะท้อนทรรศนะของคนในชุมชนโดยยึดหลักระเบียบวิธีวิจัย มีหลักคิด วิธีการ ขั้นตอน ข้อเสนอแนะต่างๆ เช่น การโฟกัสกรุ๊ปหรือการสนทนากลุ่ม การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม การสัมภาษณ์เชิงลึกเป็นต้น

เอกลักษณ์ที่เป็นข้อดีของงานวิจัยไทบ้านคือคำถามมาจากชาวบ้านอย่างแท้จริงว่าชาวบ้านอยากรู้เรื่องอะไรโดยเน้นที่เชิงคุณภาพมากกว่าตัวเลข ทั้งนี้ยังเล่าถึงประสบการณ์จริง อ้างอิงประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เก็บข้อมูลจากชาวบ้านที่มีความรู้ความเข้าใจในพื้นที่อย่างแท้จริง โดยใช้ทุนน้อยแต่ก็ได้ผล 

ข้อดีอีกประการหนึ่งคือเป็นการให้คนในชุมชนมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันมากขึ้น การไปมาหาสู่กันทำให้ชุมชนเข้มแข็ง อีกทั้งทำให้คนรุ่นใหม่ได้รู้จักบ้านของตนเองโดยเฉพาะเรื่องวิถีชีวิตความเป็นอยู่และขนบธรรมเนียมประเพณี

แต่ก็มีเสียงสะท้อนจากบางคนว่าข้อด้อยของงานวิจัยประเภทนี้คือจุดอ่อนในเรื่องสถิติ การจดบันทึกของชาวบ้านเพราะบางคนการศึกษาน้อย ทำให้การจดบันทึกสถิติต่างๆ โดยเฉพาะเชิงปริมาณที่เป็นตัวเลขมักจะทำได้ไม่ดี และการทำงานวิจัยแบบนี้บางครั้งอาจจะมีอคติแอบแฝงมากับงานวิจัยเพราะชาวบ้านที่เป็นนักวิจัยเป็นผู้ประสบปัญหา ทำให้อาจมีการนำความคิดเห็นส่วนตัวบวกอคติเข้าไป ซึ่งจะทำให้ขาดความน่าเชื่อถือไปได้

แต่อย่างไรก็ดี งานวิจัยไทบ้านซึ่งเริ่มด้วยชาวปากมูนก็ได้รับการยอมรับและมีการกระจายความคิดนี้ไปยังพื้นที่อื่นเช่นงานวิจัยไทบ้านเชียงของ งานวิจัยไทบ้านเขื่อนราศีไศล งานวิจัยไทบ้านลุ่มน้ำสาละวิน เป็นต้น

แม้งานวิจัยไทบ้านอาจจะไม่สามารถนำไปต่อรองกับโครงการขนาดใหญ่ที่เต็มไปด้วยผลประโยชน์ แต่เหนือสิ่งอื่นใด คืองานวิจัยไทบ้านเป็นเหมือนการทลายกำแพงความสูงส่งของงานวิจัยที่คนมักมองว่าไกลตัวให้ชาวบ้านได้เอื้อมถึง และเป็นการเพิ่มพื้นที่การสื่อสารของชาวบ้านสู่สังคมให้ได้รับรู้ ซึ่งถือเป็นตัวอย่างของความสำเร็จของภาคประชาชนอย่างแท้จริง
 

ที่มาข้อมูล : เมื่อปลาจะกินดาว 5  ,  นิตยสารโลกสีเขียว ปีที่ 11  ฉบับที่ 6